نقد فیلم اودیسه؛ نولان با افسانه هومر چه کرده است؟

کریستوفر نولان با بزرگ‌ترین بلندپروازی‌اش تا به در زمان حاضر، یعنی اقتباس خود از اودیسه، شاهکار حماسی هومر، این‌بار نیز به بحث داغ منتقدان سینما تبدیل شده است. روایتی حماسی و اساطیری که راوی سفر دشوار و قهرمانانه‌ی اودیسئوس است. می‌توان گفت مهم‌ترین تمایز اودیسه با دیگر آثار نولان، نسبتی است که فیلم با یکی از مهم‌ترین شاهکارهای ادبی جهان برقرار کرده است. با توجه به اهمیت ادبی منبع اقتباس، علاوه بر مرور خصوصیت‌های سینمایی، به جهان هومر نیز سر خواهیم زد و به میزان موفقیت بازنمایی این جهان اسطوره‌ای توسط نولان خواهیم پرداخت.

فیلم اودیسه روایتگر سفر پرمخاطره‌ی اودیسئوس، پادشاه ایتاکا و قهرمان جنگ تروا، برای بازگشت به سرزمین خود است. سفری که در ابتدا ساده به نظر می‌رسد، اما با طوفان‌ها، خشم خدایان، موجودات افسانه‌ای و بحران‌های انسانی به آزمونی دشوار تبدیل می‌شود. در روایتی موازی، همسر و فرزند اودیسئوس نیز با چالش‌های ناشی از غیبت او روبه‌رو هستند. داستان فیلم مطابق اودیسه‌ی هومر شکل گرفته است، اما برخی رخدادهای مرتبط با جنگ تروا در ایلیاد هومر و روایت‌های انه‌اید ویرژیل نیز در آن دیده می‌شود. اساس تمرکز فیلم بر کانون خانواده و پیامدهای اخلاقی جنگ استوار است.

نویسنده: هومر .

مترجم: سعید نفیسی

انتشارات: انتشارات پر

فیلم «اودیسه» اقتباسی از منظومه‌ی حماسی «اودیسه» است؛ اثری به زبان یونانی هومریک که به هومر، شاعر یونان باستان، منسوب شده و احتمالاً در اواخر سده‌ی هشتم یا اوایل سده‌ی هفتم پیش از میلاد شکل گرفته است. اودیسه از کهن‌ترین آثار به‌جامانده‌ی ادبیات یونان و یکی از بنیان‌های ادبیات جهان به شمار می‌رود. این منظومه از دل سنت شفاهی یونان باستان شکل گرفته و داستان سفر پرماجرای اودیسئوس، پادشاه ایتاکا، برای بازگشت به خانه پس از جنگ تروا را دنبال می‌کند. با وجود گذشت بیش از دو هزار و پانصد سال، اودیسه همچنان جایگاه خود را در فرهنگ و ادبیات جهان حفظ کرده و الهام‌بخش آثار و اقتباس‌های متعددی بوده است. گستردگی جهان داستانی، چندلایگی شخصیت‌ها، فرازونشیب‌های روایی و نحوه‌ی پرداخت انسان‌ها و خدایان، ظرفیت بالایی برای اقتباس سینمایی ایجاد کرده‌اند. 

اقتباس نولان در کلیت خود به متن هومر وفادار است، اما با بهره‌گیری از ایلیاد هومر، انه‌اید ویرژیل و برخی منابع تفسیری مدرن، تحولاتی را در روایت ایجاد کرده است؛ اصلاحاتی که برخی از آن‌ها با واکنش‌های انتقادی منتقدان روبه‌رو شده‌اند. در میان اقتباس‌های معاصر از این اثر، فیلم نولان را می‌توان برجسته‌ترین و بحث‌برانگیزترین نمونه دانست.

تهیه‌کنندگی فیلم را اما توماس، همسر نولان، و خود نولان مشترکاً بر عهده داشته‌اند. در ادامه هویته فن هویتما فیلم‌بردار، جنیفر لیم تدوینگر و لودویگ گورانسون به‌عنوان آهنگساز از دیگر عوامل فیلم بوده‌اند. مت دیمون در نقش اودیسئوس، تام هالند در نقش تله‌ماخوس و آن هاتاوی در نقش پنه‌لوپه ایفای نقش کرده‌اند. علاوه بر این رابرت پتینسون، لوپیتا نیونگو، زندایا، شارلیز ترون، جان برنثال، بنی سفدی و الیوت پیج نیز از دیگر بازیگران اصلی هستند.

رده‌‌ی سنی فیلم با درجه‌ی R (بزرگسال) اعلام‌ شده است. از دلایل این رده‌‌ی سنی می‌توان به خشونت، خون‌ریزی و صحنه‌های ترسناک اشاره کرد.

برای اودیسه‌ی هومر اما رده‌سنی دقیقی وجود ندارد. بااین‌حال، می‌توان این اثر را برای مخاطب چهارده‌سال به بالا پیشنهاد کرد. خشونت در تصویرپردازی از فیلم رقیق‌تر و اشارات جنسی غیرصریح هستند، اما مضامین جدی مانند جنگ، مرگ، انتقام، سوگ و نیروهای الهی در آن حضور پررنگ‌تری دارند. به این دلایل و از سوی دیگر زبان ادبی کهن، خواندن اودیسه‌ی هومر برای افراد کم‌سن دشوار خواهد بود.

اودیسه فیلمی جاه‌طلبانه، عظیم و از نظر بصری چشمگیر است که در تلاش برای پیوندزدن جهان اسطوره‌ای هومر با دغدغه‌های همیشگی نولان، به نتایجی درخشان و البته به انتخاب‌هایی بحث‌برانگیز می‌رسد. فیلم در مقیاس و اجرا قدرت زیادی دارد، اما همین گستردگی در بخش‌هایی مانع از تمرکز عاطفی و عمق‌یافتن برخی موقعیت‌ها می‌شود. اودیسه تنها به شکوه بصری و مقیاس بزرگش تکیه نمی‌کند. فیلم در میان این همه حادثه و تصویر تماشایی، تلاش می‌کند قهرمانش را انسانی‌تر نشان دهد و به جنگ، بازگشت به خانه و پیامدهای آن نگاه شخصی‌تری داشته باشد. همین نگاه، هم بخشی از جذابیت فیلم را می‌سازد و هم بعضی از ضعف‌های آن را به وجود می‌آورد. 

یکی از عناصر اصلی و پیش‌برنده‌ی فیلم، روایت غیرخطی است. هرچند این ساختار در ابتدای فیلم درک خط روایت را دشوار می‌کند، اما به فیلم این فرصت را داده تا هم‌زمان به گذشته و حال اودیسئوس، سفر درونی و بیرونی‌اش و علاوه بر این دو رکن دیگر روایت، یعنی قصه‌ی همسر و فرزند اودیسئوس، پرداخته شود و چالش گستردگی داستان برطرف شود. گاهی نحوه‌ی چیدمان این روایت‌های موازی آشفته است و با یک‌سو شدن تدریجی روایت‌های فیلم، بهبود می‌یابد. 

پایان کار‌بندی فیلم از نقاط قوت اصلی است، اما انفجاری و ناگهانی از راه رسیده و خاموش می‌گردد. این نقطه‌ی عطف انفجاری در کنار کشمکش طولانی و ثابت فیلم، نوعی عدم توازن ایجاد کرده که با اتمام‌بندی تأثیرگذار فیلم جبران می‌شود. اما جز خاتمه‌بندی، در باقی فیلم، پرش‌های زمانی و مکانی ناگهانی، عمیق‌شدن در موقعیت‌ها را دشوار کرده است. 

مانند نوع روایت، گستردگی جهان داستان در عمق شخصیت‌ها اثر منفی گذاشته است، چراکه بیشتر تکیه‌ی روایت بر رویدادهاست تا مسائل روانی و انگیزه‌ی شخصیت‌ها. برای مثال، سفر درونی اودیسئوس بیشتر به یک حادثه‌ی بیرونی و پیرنگی شباهت دارد تا یک تحول روحی.

سهم اصلی شخصیت‌پردازی‌ها بیشتر از فیلمنامه بر دوش بازیگر بوده است. ترکیب فیزیک و بیان دقیق و طراحی‌شده‌ی دیمون با بازی عاطفی و درونی‌اش، بهترین نقش‌آفرینی کارنامه‌ی او را ساخته و وی را از گزینه‌های محتمل نامزدی اسکار کرده است. علاوه بر این بازی آن هاتاوی تأثیرگذار بوده و رابرت پتینسون تحسین‌آمیز است. بازی تام هالند و شارلیز ترون با توجه به محدودیت‌های فیلمنامه استاندارد است و حضور زندایا به‌عنوان یک سلبریتی در این نقش نمادین و کوتاه، تقریباً زائد است.

توانایی بصری فیلم از نکات قوت به‌شمار می‌رود. تمامی قاب‌ها تماشایی‌اند و انتخاب نماهای وسیع برای چنین قصه‌ی وسیعی اثربخش است، هرچند انحصار شخصیت را می‌شکند. نورپردازی و طراحی صحنه‌ی واقع‌گرایانه، اودیسه را نه به‌عنوان یک قصه‌ی اساطیری، بلکه به‌عنوان قصه‌ای انسانی می‌شناساند. البته گریز افراطی از نمایش دقیق شخصیت‌های افسانه‌ای و استفاده از جلوه‌های ویژه، به تأثیرگذاری این موقعیت‌ها آسیب زده است.

موسیقی لودویگ گورانسون، با خلق فضای موسیقایی باستانی، تجربه‌ی به‌روزی در حوزه‌ی موسیقی متن رقم زده و به فضاسازی کمک کرده است. اما به نظر می‌رسد در حد تجربه باقی مانده و فیلم بدون موسیقی نیز آسیب مهمی نمی‌بیند.

پرش‌های زمانی و مکانی و کات‌های ناگهانی هم به کشش و تپندگی فیلم کمک کرده‌اند و گاهی نیز به جریان فیلم آسیب زده‌اند. در اوایل فیلم، پرش‌ها به لحاظ بصری و روایی نازیباست و اتصال منطقی و بصری‌ای میان نمای قبلی و نمای تازه وجود ندارد و همین توجه مخاطب را از فیلم پرت می‌کند. این مسئله در اواسط فیلم به کندی بیش از اندازه‌ی ریتم می‌رسد و با نزدیک‌شدن به اتمام فیلم، نقشی درست در روایت ایفا می‌کند. ریتم در لحظاتی خسته‌کننده است، اما در مجموع با حوادث متعدد در یک پلان و یا کات‌های ناگهانی، فیلم گیرایی خود را حفظ کرده است.

اودیسه‌ی نولان نگاهی تفسیری و تأویلی به این حماسه داشته است. فیلم در تلاش است با استفاده از منظومه به‌عنوان پیش‌زمینه (بک‌گراند)، حامل مفاهیم اخلاقی و ضدجنگ باشد. نولان در خط اصلی داستان به منبع خود وفادار است، اما برخی عناصر، شخصیت‌ها و وقایع داستانی را در جهت تفسیر خود از هومر دگرگون کرده است.

می‌توان گفت نوعی نقد اخلاقی به سیاست در جهان مدرن، انگیزه‌ی بیان مجدد این قصه‌ی کهن بوده است. نقد خشونت، نقد جنگ به بهانه‌ی گسترش تمدن، از درون‌مایه‌های اصلی اثر است. در نهایت، عشق به خانواده، انسانیت و رهایی از بار گناه است که به قدرت و نفوذ سیاسی غلبه می‌کند و این شعار مهم فیلم می‌شود. با وجود وقایع جنگی مختلف، نولان در تلاش برای بازنمایی تأثیر جنگ در روان آدمی بوده است.

هرچند روایت اصلی، شخصیت‌های اصلی و مسئله اصلی در فیلم حفظ شده است، اما به جهت رسیدن به یک ساختار سینمایی، بسیاری از بخش‌های کتاب حذف یا جابه‌جا شده‌اند. برخی وقایع نیز از منابع دیگری افزوده شده‌اند. برخی از این تفاوت‌ها از این قرارند:

بخشی از کتاب صوتی ادیسه را بشنوید.

ادیسه

نویسنده: هومر .

گوینده: فریبا فصیحی

انتشارات: نشر صوتی نیک

تا نیمه‌ی سال ۲۰۲۶ جوایز فیلم از این قرار بوده است:

این فیلم برای کسانی مناسب است که:

با تمام نسبت این دو اثر، فیلم نولان استقلال سینمایی خود را حفظ کرده است. در حاصل، پس از تماشا یا مطالعه‌ی هرکدام، می‌توان به سراغ دیگری رفت. آشنایی اولیه با کتاب، تجربه‌ی سینمایی را دقیق‌تر و مشاهده‌ی فیلم سینمایی ما را به مطالعه‌ی کتاب علاقه‌مند می‌سازد.

برای مشاهده‌ی بیشتر، از میان اقتباس‌های مهم دیگر می‌توان از این سه اقتباس یاد کرد:

در مجله‌ی طاقچه بخوانید:

«در انسان‌ها دنبال خدایان نگرد؛ همیشه ناامید می‌شی.»

جای هیچ شکی نیست که یکی از مهم‌ترین فیلم‌های امسال، با تعدادی از بهترین نقش‌آفرینی‌های سال، بر پرده‌ی نقره‌ای آمده است. اقتباسی که هم به‌شدت تخریب شده و هم شدیداً تحسین شده است. برخی از این نقدها متعصبانه و برخی بیش از اندازه خوش‌بینانه‌اند. اما باید دانست که هرساله یکی از بهترین کارگردان‌های دو دهه‌ی اخیر سینما، اثرش را با محوریت یکی از کهن‌ترین آثار ادبی منتشر نمی‌کند. هرچند اودیسه تا عنوان بهترین فیلم‌ نولان فاصله‌ دارد، اما اثری جاه‌طلبانه است که در آن مؤلف از حاشیه‌ی امن بیرون آمده و برای ساعاتی، می‌تواند مخاطب را با خود همراه و احساساتش را درگیر سازد.

طاقچه دریچه‌ای است به دنیای کتاب‌های الکترونیکی و صوتی؛ جایی که با یک کلیک، به دنیایی از داستان‌ها، دانش و تجربه‌های تازه قدم می‌گذارید. هر زمان و هرجا که بخواهید، می‌توانید کتاب دلخواهتان را در ارائهگاه کتاب طاقچه پیدا کنید و بی‌درنگ مشغول خواندن شوید. لذت یک کتابخانه‌ی همیشه در دسترس را با سفارش کتاب در طاقچه تجربه کنید!

دانلود کتاب از اپلیکیشن طاقچه